Tarihsel Sosyoloji Perspektifinden Bozkır İmparatorlukları

Prof. Dr. Mahmut Arslan'ın 1984 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basımevi'nce neşredilen "Step İmparatorluklarında Sosyal ve Siyasî Yapı" başlıklı yapıtı, tarihsel sosyoloji literatürüne önemli bir katkıdır.
Yapıtın birinci bölümü, steplerde ekonomik ve sosyal hayatı ele almakta olup, step insanının at ile ilişkisi, at kültü, "uşaklık" meselesi, step aristokrasisi ve göçebe ekonomisinin karakteristik özellikleri ele alınmıştır.

İkinci bölüm, sosyal yapının tetkikine ayrılmış olup, aile, soy (oğuş), leviratus, sop (klân, semiyye), boy (oymak, uruğ), ok (uz, oğuz), il (devlet) konuları ele alınmıştır.

Steplerde siyasî yapının tetkik edildiği üçüncü bölümde, ilin bir siyasi kuruluş olarak ele alındığı, step devletlerindeki ikili teşkilat ve "çifte hükümdarlık" konusunun tartışıldığı, ordu, siyasi faaliyet, orun ve uluş konularının değerlendirildiği görülmektedir.

Dördüncü bölüm, step göçebe hukukunu değerlendirmekte olup, Hun, Göktürk, Uygur Devletinin hukuk sistemleri kamu hukuku, ceza hukuku ve özel hukuk yönleriyle incelenmiş, Moğolların hukuk sistemi de, Moğol Kanunları, Cengiz Han'ın büyük yasası, aile ve miras hukuku, yeni Tsaayin Biçik (Oyrat-Moğol Kanunu) ve aynî haklar konuları değerlendirilmiştir.

Bozkır medeniyetine dair tarihsel kayıtların sosyolojik bir perspektifle değerlendirilmesi bakımından, bu yapıtın yayımlandığı 1984 yılı dikkate alındığında önemli bir boşluğu doldurduğu söylenebilir. O tarihte Türkiye'de bozkır topluluklarına ilişkin çalışmalar büyük ölçüde siyasî tarih, kronoloji ve filolojik kaynakların değerlendirilmesi etrafında şekillenmekte; sosyal yapı, hukuk, ekonomi ve devlet teşkilatı arasındaki karşılıklı ilişkileri bütüncül bir yaklaşımla ele alan eserlerin sayısı ise oldukça sınırlı kalmaktaydı. Bu yönüyle Mahmut Arslan, yalnızca tarihî olayları aktarmakla yetinmeyip, bozkır toplumlarının kurumsal yapısını açıklamaya çalışan disiplinlerarası bir inceleme ortaya koymuştur.

Eserin dikkat çekici yönlerinden biri de, devlet teşkilatını aile, soy, boy ve il gibi temel sosyal birimlerden bağımsız düşünmemesi; siyasî organizasyonu ekonomik hayat, toplumsal hiyerarşi ve hukuk düzeniyle birlikte değerlendirmesidir. Böylece bozkır devletlerinin yalnızca askerî başarılar üzerine kurulmuş geçici siyasî oluşumlar olduğu yönündeki indirgemeci yaklaşımların ötesine geçilmekte; kendine özgü sosyal kurumlara, hukuk anlayışına ve idarî geleneklere sahip karmaşık bir medeniyet modeli ortaya konulmaktadır. Bu yaklaşım, tarihsel sosyolojinin temel ilkeleriyle de uyumlu olup, kurumların birbirleriyle olan işlevsel ilişkilerini görünür hâle getirmektedir.

Aradan geçen kırk yılı aşkın süre içerisinde Avrupa Hunları, Göktürkler, Uygurlar ve Moğollar üzerine yeni arkeolojik bulguların, filolojik çalışmaların ve karşılaştırmalı araştırmaların literatüre önemli katkılar sunduğu kuşkusuzdur. Bununla birlikte, Step İmparatorluklarında Sosyal ve Siyasî Yapı, bozkır toplumlarını yalnızca siyasî tarih çerçevesinde değil, sosyal teşkilatlanma, hukuk ve devlet kuramı bakımından birlikte değerlendiren sistematik yaklaşımı sayesinde değerini büyük ölçüde muhafaza etmektedir. Bu nedenle eser, hem Türk tarihçiliği hem de tarihsel sosyoloji alanında bozkır medeniyetlerinin kurumsal yapısını anlamak isteyen araştırmacılar için hâlen temel başvuru kaynaklarından biri olma niteliğini sürdürmektedir.

Bu blogdaki popüler yayınlar

1937 Senesinden Absürt Bir Propaganda Haberi ve Düşündürdükleri

Resim
19 Eylül 1937 tarihli Anadolu gazetesinde "Bugünkü Fransız Ordusu Yenilmez Bir Kuvvettir" (s. 3) başlığıyla neşredilen haber, II. Cihan Harbi tarihi hakkında bilgi sahibi olanların gülerek okuyacakları bir haberdir. Lakin o dönem böyle yanlış kanaatler basında yaygındı. Hiçbir devlet yenilmez değildir. Bugün de şu veya bu devletin askerî kudretini abartan her haberde, 1937 yılının bu hatalı görüşe dayanan haberini hatırlamak gerekir.  Şunu da belirtmek gerekir ki Gazi Mustafa Kemal Atatürk Fransa'nın gücünü abartan bu tür görüşlerden uzaktı ve gerekirse o tarihte Fransız mandası altındaki Hatay'ın kurtuluşu için savaşı dahi göze alacağını belirterek diplomatik baskı uyguluyordu. Oysa Atatürk'ün ebediyete irtihali akabinde, İkinci Cumhurbaşkanı İsmet İnönü döneminde, "Türko-Britanik Deklerasyonu" imzalanmıştır. Akdeniz'e bir tecavüz vukuunda Türkiye, İngiltere'ye destek olmak üzere askerî taahhüt altına girmiştir. 19 Ekim 1939'da Türkiye, İngi...
Devamı

İşyerinde Sessiz Şiddet: Mobbing Nasıl İspat Edilebilir?

Resim
Mobbing çoğu zaman bağırarak, açık hakaretle ya da fiziksel temasla ortaya çıkmaz; aksine sessiz, sistemli ve yıpratıcıdır. Bu yüzden mağdurlar çoğu zaman yaşadıklarının “adı konulabilir” bir hukuki ihlal olduğunun farkına geç varır. Oysa işyerinde belirli bir çalışanın sürekli hedef alınması, görmezden gelinmesi, itibarsızlaştırılması ya da mesleki yetkinliğinin kasıtlı biçimde aşındırılması, görünmez bir şiddet biçimi olarak mobbingin temelini oluşturur. Mobbing, bir olay değil; zaman içinde örülen bir baskı örüntüsüdür. Bu baskının ayırt edici özelliği süreklilik ve sistematikliktir. Tek seferlik sert bir uyarı, geçici bir gerginlik ya da işin gereği yapılan bir görev değişikliği mobbing sayılmaz. Ancak aynı kişinin aylar boyunca küçük düşürülmesi, yetkisizleştirilmesi, anlamsız işlere yönlendirilmesi ya da sosyal olarak izole edilmesi artık tesadüfle açıklanamaz. Burada önemli olan, davranışların ortak bir amaca hizmet edip etmediğidir: çalışanın yıldırılması, pasifize edilmesi vey...
Devamı